کاشان روان
  1. کاشان روان
  2. مجله روانشناسی
  3. هوش مصنوعی از دید ویلفرد بیون
روانکاوی

هوش مصنوعی از دید ویلفرد بیون؛ آیا چت‌بات می‌تواند «ظرف» ذهن باشد؟

ویلفرد بیون، روانکاو بریتانیایی، دربارهٔ تفکر، تحمل ناکامی و «ندانستن» نظریه‌ای ساخت که امروز برای فهم رابطهٔ ما با هوش مصنوعی بسیار گویاست. در این مقاله با مفاهیم کلیدی او به چت‌بات‌ها نگاه می‌کنیم.

  • مطالعه حدود ۸ دقیقه
  • دسته‌بندی: روانکاوی
  • آخرین به‌روزرسانی:
در یک نگاه

بیون درباره‌ی هوش مصنوعی ننوشته است؛ این مقاله خوانشی تفسیری از مفاهیم اوست. نتیجه‌ی کوتاه: چت‌بات می‌تواند ابزار خوبی برای مرتب‌کردن افکار باشد، اما «ظرف» به معنای بیونی نیست؛ و خطر اصلی، کوتاه‌شدن مسیری است که در آن یاد می‌گیریم «ندانستن» را تحمل کنیم.

چرا بیون و هوش مصنوعی؟

بیشتر گفت‌وگوها درباره‌ی هوش مصنوعی با پرسش‌هایی فنی شروع می‌شود: چقدر دقیق است؟ چه شغل‌هایی را می‌گیرد؟ اما برای میلیون‌ها نفر، رابطه با چت‌بات پیش از هر چیز یک تجربه‌ی روانی است: کسی که گیج یا نگران است، چند خط می‌نویسد و در چند ثانیه پاسخی مرتب، آرام و مهربان می‌گیرد.

ویلفرد بیون (Wilfred Bion) از معدود روانکاوانی است که نه درباره‌ی «محتوای» ذهن، بلکه درباره‌ی «چگونگی اندیشیدن» نظریه ساخت. پرسش او این بود که یک ذهن چگونه یاد می‌گیرد تجربه‌های دردناک را تحمل کند و از آن‌ها فکر بسازد. همین پرسش، چارچوب مناسبی برای سنجیدن اثر هوش مصنوعی بر تفکر ماست.

ویلفرد بیون کیست؟

بیون در سال ۱۸۹۷ در هند به دنیا آمد و در ۱۹۷۹ درگذشت. در جنگ جهانی اول افسر تانک بود و بعدها پزشکی خواند، روانپزشک و روانکاو شد و تحلیل خود را نزد ملانی کلاین گذراند. او سال‌ها در کلینیک تاویستاک لندن کار کرد، میان ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵ رئیس انجمن روانکاوی بریتانیا بود و در ۱۹۶۸ به لس‌آنجلس مهاجرت کرد.

کار او دو بخش اصلی دارد: پژوهش درباره‌ی رفتار گروه‌ها (کتاب «تجربه‌هایی در گروه‌ها») و نظریه‌ی تفکر (آثاری مثل «یادگیری از تجربه» و «نظریه‌ای درباره‌ی تفکر»). هر دو بخش برای بحث هوش مصنوعی کاربرد دارند.

چهار مفهوم کلیدی بیون

۱. ظرف و محتوا و کارکرد آلفا

بیون تجربه‌های خام و هضم‌نشده‌ی هیجانی را «عناصر بتا» می‌نامد. نوزاد این حالت‌ها را به مراقب خود منتقل می‌کند. اگر مراقب بتواند با «رؤیاپردازی» (reverie) آن‌ها را در ذهن خود تحمل و معنا کند، آن‌ها را به‌شکل قابل‌تحمل‌تری بازمی‌گرداند. به این تبدیل، «کارکرد آلفا» می‌گویند. با تکرار، کودک خود این کارکرد را درونی می‌کند و می‌تواند هیجان‌هایش را بیندیشد. اگر ظرفی در کار نباشد، نتیجه چیزی است که بیون «هراس بی‌نام» می‌نامد.

۲. تفکر از دل ناکامی

در «نظریه‌ای درباره‌ی تفکر»، بیون می‌گوید فکر از غیاب پدید می‌آید: وقتی چیزی که انتظارش را داریم نیست و می‌توانیم این ناکامی را تحمل کنیم، ذهن برای اندیشیدن به آن چیز آماده می‌شود. اگر ناکامی غیرقابل‌تحمل باشد، ذهن به‌جای اندیشیدن، ناراحتی را «تخلیه» می‌کند.

۳. توانایی منفی

بیون عبارتی از شاعر انگلیسی جان کیتس را وام گرفت: توانایی ماندن در ابهام و ندانستن، بدون رسیدن عجولانه به پاسخ. او حتی توصیه می‌کرد روانکاو در جلسه «بدون حافظه و میل» حاضر شود، یعنی بدون پیش‌داوری و عجله برای فهمیدن.

۴. گروه کار و مفروضات پایه

بیون در گروه‌ها دو سطح می‌بیند. «گروه کار» به وظیفه‌ی واقعی خود می‌پردازد. اما گاهی گروه به یکی از سه «مفروضه‌ی پایه» می‌لغزد: وابستگی (انتظار نجات از یک رهبر دانا)، جنگ و گریز (وجود دشمنی که باید با آن جنگید یا از آن گریخت) و جفت‌شدن (امید به ظهور منجی یا آینده‌ای نجات‌بخش).

آیا هوش مصنوعی «ظرف» است؟

از بیرون، شباهت جذاب است. کاربر آشفتگی‌اش را می‌ریزد و متنی منظم، آرام و همدلانه دریافت می‌کند. بسیاری هم می‌گویند «بعد از نوشتن برای چت‌بات سبک‌تر شدم». این اثر قابل‌انکار نیست؛ نوشتن و نام‌گذاری تجربه، خودش ارزش دارد.

اما ظرف در معنای بیونی فقط چیزی نیست که پاسخ مناسب بدهد. مراقب در ذهن خود از ترس نوزاد تأثیر می‌پذیرد، آن را تحمل می‌کند و رابطه‌ای زنده با پیامدهای واقعی وجود دارد. بر اساس دانش فعلی، مدل‌های زبانی متن محتمل تولید می‌کنند و شواهدی نداریم که هیجان را تجربه کنند. بنابراین بهتر است بگوییم چت‌بات یک «کارکرد شبه‌ظرف» دارد: ساختار می‌دهد، اما با ما «همراه نمی‌ماند».

نکته‌ی ظریف‌تر این است که هدف نهایی ظرف، درونی‌شدن است؛ کودک باید خودش بتواند هیجانش را بیندیشد. ظرفی که همیشه آماده است، هرگز خسته یا ناکام نمی‌شود و هیچ‌وقت «کم نمی‌آورد»، ممکن است ما را عادت دهد که این کارکرد را بیرون از خودمان نگه داریم. این یک فرضیه‌ی قابل‌بحث است، نه یافته‌ی پژوهشی.

وقتی پاسخ همیشه آماده است

اگر فکر از دل ناکامی زاده می‌شود، پاسخ‌های فوری هوش مصنوعی ممکن است همان مرحله‌ای را کوتاه کنند که تفکر در آن شکل می‌گیرد. دانش‌آموزی را تصور کنید که با مسئله‌ای گیر کرده است. یک مسیر این است که بیست دقیقه در گیجی بماند، حدس بزند و اشتباه کند؛ مسیر دیگر این است که پس از پنج ثانیه پاسخ را بخواهد.

این با پژوهش‌های یادگیری هم‌خوان است: مفهوم «دشواری‌های مطلوب» (Desirable Difficulties) از رابرت بیورک نشان می‌دهد تلاش و دشواریِ قابل‌مدیریت، یادگیری ماندگارتر می‌سازد. البته این به معنای ممنوعیت کمک نیست. پرسش درست این است که چه موقع کمک «ذهن را راه می‌اندازد» و چه موقع «جای ذهن می‌نشیند».

دانستن یا «شدن»؟

بیون میان «دانستن درباره‌ی چیزی» و «تحول در تجربه‌ی آن» تفاوت می‌گذاشت. او باور داشت حقیقت برای رشد ذهن مثل غذا برای بدن است. مدل‌های زبانی در تولید جمله‌های روان، مطمئن و موجه بسیار خوب‌اند، حتی وقتی نادرست‌اند؛ چون برای تولید متن محتمل ساخته شده‌اند، نه برای پایبندی به حقیقت (بندر و همکاران، ۲۰۲۱).

اثر الیزا هم اینجا یادآوری می‌شود: جوزف وایزنباوم در ۱۹۶۶ برنامه‌ی ساده‌ای ساخت و دید کاربران به‌سرعت به آن «فهم» نسبت می‌دهند. هرچه گفتار روان‌تر، گرایش ما به باور فهم بیشتر. در نگاه بیونی، خطر یک «دانستنِ بی‌توانایی منفی» است: پاسخی که ابهام را بسته می‌کند، پیش از آنکه خودمان در آن بمانیم.

هوش مصنوعی و گروه‌ها

مفروضات پایه‌ی بیون را می‌توان در گفتمان عمومی درباره‌ی هوش مصنوعی هم دید. جدول زیر فقط یک مثال تفسیری است، نه نتیجه‌ی پژوهش.

مفروضه پایه در گفتمان هوش مصنوعی واکنش «گروه کار»
وابستگی هوش مصنوعی به‌عنوان رهبر دانا: «بپرسیم خودش بگوید چه کنیم» ابزار دانستنش؛ راستی‌آزمایی و تصمیم‌گیری انسانی
جنگ و گریز هراس و دشمن‌انگاری، یا گریز و انکار کامل سنجش خطرها و فایده‌های مشخص در هر کاربرد
جفت‌شدن امید منجی‌گرایانه: «همه‌ی مشکلات را حل می‌کند» انتظار واقع‌بینانه و آزمودن گام‌به‌گام

افکار بدون اندیشنده؟

بیون ادعا می‌کند افکار پیش از «اندیشنده» وجود دارند و دستگاه اندیشیدن برای مدیریت آن‌ها شکل می‌گیرد. وسوسه‌انگیز است بگوییم هوش مصنوعی «افکار بدون اندیشنده» تولید می‌کند. اما این قیاس گمراه‌کننده است؛ در نظریه‌ی بیون، اندیشنده از دل تجربه‌ی هیجانی ساخته می‌شود و مدل زبانی چنین تجربه‌ای ندارد.

با این حال، نکته‌ی مفیدی در آن هست: خروجی چت‌بات تا وقتی ما آن را نیندیشیم، ماده‌ای خام است. اندیشنده‌ی پاسخ، خود ما هستیم.

محدودیت‌های این نگاه

  • نظریه‌های بیون برآمده از تجربه‌ی بالینی روانکاوانه‌اند و مثل فرضیه‌های آزمایشگاهی به‌سادگی آزمون‌پذیر نیستند.
  • قیاس میان مراقب و چت‌بات یک «استعاره‌ی تفسیری» است؛ اثر واقعی چت‌بات‌ها بر تفکر و سلامت روان هنوز در حال پژوهش است.
  • هوش مصنوعی می‌تواند مفید هم باشد، مثلاً برای نوشتن یادداشت، مرتب‌کردن افکار یا تمرین گفت‌وگو؛ این مقاله مخالف استفاده نیست.
  • این مقاله آموزشی است و جایگزین مشاوره یا درمان نیست.

پنج پیشنهاد عملی

  • اول خودتان: پیش از پرسیدن، چند دقیقه بنویسید یا فکر کنید. اجازه بدهید ابهام کمی بماند.
  • برای ساختاردادن، نه صدور حکم: از چت‌بات بخواهید افکارتان را مرتب کند، نه اینکه درباره‌ی شخصیت یا سلامت شما قضاوت قطعی کند.
  • راستی‌آزمایی: هر ادعای مهم را با منبع معتبر بسنجید. روان‌بودن متن نشانه‌ی درستی نیست.
  • انسان‌ها برای حالت‌های سنگین: غم، ترس و بحران‌ها را با آدم‌های قابل‌اعتماد یا متخصص در میان بگذارید.
  • ندانستن را تمرین کنید: همه‌ی پرسش‌ها پاسخ فوری ندارند و بعضی بهترین ثمره‌شان را از ماندن در پرسش می‌دهند.
برای ادامه‌ی خودشناسی

اگر می‌خواهید توانایی خود در شناخت و مدیریت هیجان‌ها را بسنجید، تست هوش هیجانی بار-آن و تست چرخ زندگی را امتحان کنید. برای مرور مفاهیم پایه، مقالهٔ روانشناسی چیست؟ را ببینید.

منابع و مطالعه بیشتر

مفاهیم این مقاله بر پایه‌ی آثار زیر است. تفسیر آن‌ها درباره‌ی هوش مصنوعی از نویسنده‌ی مقاله است.

  • Bion, W. R. (1961). Experiences in Groups and Other Papers. London: Tavistock Publications.
  • Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
  • Bion, W. R. (1962). A Theory of Thinking. International Journal of Psycho-Analysis, 43, 306–310.
  • Bion, W. R. (1959). Attacks on Linking. International Journal of Psycho-Analysis, 40, 308–315.
  • Bion, W. R. (1967). Second Thoughts: Selected Papers on Psycho-Analysis. London: Heinemann.
  • Bion, W. R. (1970). Attention and Interpretation. London: Tavistock Publications.
  • Weizenbaum, J. (1966). ELIZA — a computer program for the study of natural language communication between man and machine. Communications of the ACM, 9(1), 36–45.
  • Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., & Shmitchell, S. (2021). On the Dangers of Stochastic Parrots. Proceedings of ACM FAccT 2021.
  • Bjork, R. A. (1994). Memory and metamemory considerations in the training of human beings. In J. Metcalfe & A. Shimamura (Eds.), Metacognition: Knowing about knowing. MIT Press.
  • Keats, J. (1817). نامه به برادران جورج و توماس کیتس، دسامبر ۱۸۱۷ (منبع اصطلاح «توانایی منفی»).

سوالات متداول

ویلفرد بیون درباره هوش مصنوعی چیزی نوشته است؟

خیر. بیون در سال ۱۹۷۹ درگذشت، یعنی بسیار پیش از ظهور مدل‌های زبانی امروزی. آنچه در این مقاله می‌خوانید خوانشی تفسیری از مفاهیم او برای فهم رابطه‌ی ما با هوش مصنوعی است، نه دیدگاهی که خودش بیان کرده باشد.

مفهوم ظرف و محتوا (Container–Contained) یعنی چه؟

بیون توصیف می‌کند که نوزاد حالت‌های ناخوشایند و غیرقابل‌تحمل خود را به مراقب منتقل می‌کند؛ مراقب با ذهن خود آن‌ها را تحمل و معنادار می‌کند و به شکل قابل‌تحمل‌تری بازمی‌گرداند. این فرایند پایه‌ی رشد توانایی اندیشیدن و تحمل هیجان است.

آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای روان‌درمانگر را بگیرد؟

نه. چت‌بات می‌تواند ابزار کمکی برای نوشتن و مرتب‌کردن افکار باشد، اما ارزیابی بالینی و رابطه‌ی درمانی با یک متخصص را جایگزین نمی‌کند. اگر درد روانی شدید یا افکار آسیب به خود دارید، با متخصص یا اورژانس تماس بگیرید.

توانایی منفی (Negative Capability) چیست؟

توانایی ماندن در ابهام و ندانستن، بدون عجله برای رسیدن به پاسخ قطعی. این اصطلاح از جان کیتس شاعر است و بیون آن را برای توصیف نگرش روانکاو و شرط اندیشیدن واقعی به کار برد.

مطالب این صفحه آموزشی هستند و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی توسط متخصص واجد صلاحیت نمی‌شوند.

مطالب مرتبط