سائق (Trieb) در نظریه فروید چیست؟
سائق (Trieb) یکی از مفاهیم بنیادی در روانکاوی فروید است. فروید در مقاله «سائقها و سرنوشتهای سائق» تلاش میکند مفهوم سائق را از جنبههای زیستی و روانی توضیح دهد.
از دیدگاه فروید، سائق با یک محرک ساده تفاوت دارد. محرک میتواند از محیط بیرونی به بدن وارد شود و با واکنشی مناسب برطرف شود؛ برای مثال، فرد میتواند از یک نور شدید دور شود. اما سائق از درون ارگانیسم سرچشمه میگیرد و به همین دلیل نمیتوان با فرار کردن از آن رهایی پیدا کرد.
فروید سائق را نیرویی مداوم میداند که از بدن سرچشمه میگیرد و برای روان نوعی «الزام به کار» ایجاد میکند. بنابراین سائق در نظریه او در نقطهای میان جسم و روان قرار دارد: منشأ آن با فرایندهای جسمانی مرتبط است، اما در زندگی روانی به صورت نیرویی ظاهر میشود که فرد را به سمت فعالیت و ارضا شدن سوق میدهد.
در متن اصلی فروید، واژه آلمانی Trieb به کار رفته است. ترجمه آن به فارسی معمولاً «سائق»، «رانه» یا گاهی «کشش» است. در این مقاله «سائق» به کار میرود تا تفاوت آن با «محرک» یا Reiz حفظ شود.
تفاوت سائق و محرک در نظریه فروید
فروید میان «محرک» (Reiz) و «سائق» (Trieb) تمایز میگذارد. محرک معمولاً میتواند از بیرون وارد شود و یک واکنش نسبتاً مشخص ایجاد کند، در حالی که سائق از درون بدن سرچشمه میگیرد و ماهیتی مداوم دارد.
برای محرک بیرونی، گاهی یک واکنش حرکتی کافی است؛ مثلاً با دور شدن از منبع محرک میتوان شدت آن را کاهش داد. اما سائق چنین ویژگیای ندارد، زیرا منبع آن در درون بدن قرار دارد.
به همین دلیل فروید تحریک ناشی از سائق را با «نیاز» مرتبط میکند و رفع آن را «ارضای سائق» مینامد. ارضا زمانی حاصل میشود که تغییری متناسب در وضعیت ایجادکننده نیاز به وجود آید.
در نظریه فروید، تفاوت میان محرک و سائق اهمیت اساسی دارد: محرک بیرونی را میتوان با دور شدن از منبع آن برطرف کرد، اما سائق به دلیل منشأ درونی خود نیازمند نوعی تغییر یا اقدام برای رسیدن به ارضا است.
چهار جزء اصلی سائق از دیدگاه فروید
فروید برای توصیف سائق چهار اصطلاح مهم را مطرح میکند: فشار یا رانش، هدف، ابژه و منبع. این چهار مفهوم به ما کمک میکنند بفهمیم یک سائق چگونه در زندگی روانی عمل میکند.
- Drang – فشار یا رانش: میزان نیرویی که سائق ایجاد میکند و روان را به فعالیت وامیدارد.
- Ziel – هدف: هدف نهایی سائق رسیدن به ارضا و رفع وضعیت تحریک است.
- Objekt – ابژه: چیزی، فردی یا حتی بخشی از بدن که سائق از طریق آن میتواند به هدف خود برسد.
- Quelle – منبع: فرایند جسمانی یا ناحیهای از بدن که تحریک سائق از آن سرچشمه میگیرد.
فشار یا رانش سائق (Drang)
فروید با واژه Drang به جنبه فشاری و رانشی سائق اشاره میکند؛ یعنی نیرویی که سائق به واسطه آن روان را به فعالیت وامیدارد. از نظر فروید، ویژگی «فشارآور بودن» یکی از خصوصیات اساسی هر سائق است.
به همین دلیل وقتی از سائق صحبت میکنیم، تنها درباره یک میل ساده یا یک تصور ذهنی حرف نمیزنیم، بلکه درباره نیرویی صحبت میکنیم که نوعی الزام برای انجام فعالیت ایجاد میکند.
هدف سائق (Ziel)
از نظر فروید، هدف نهایی هر سائق ارضا شدن است. این ارضا زمانی حاصل میشود که وضعیت تحریک موجود در منبع سائق برطرف شود.
با این حال، رسیدن به هدف نهایی میتواند از مسیرهای مختلفی انجام شود و سائق ممکن است اهداف میانی متفاوتی پیدا کند. بنابراین یک سائق میتواند بدون تغییر هدف نهایی خود، مسیرهای متفاوتی را برای رسیدن به ارضا طی کند.
فروید همچنین از سائقهای «بازداریشده از هدف» صحبت میکند؛ یعنی فرایندی که در آن حرکت سائق به سمت ارضا تا حدی ادامه پیدا میکند اما سپس مهار یا منحرف میشود. چنین فرایندی نیز میتواند با نوعی ارضای جزئی همراه باشد.
ابژه سائق (Objekt)
ابژه چیزی است که سائق از طریق آن یا بر روی آن میتواند به هدف خود برسد. فروید ابژه را متغیرترین بخش سائق میداند؛ یعنی ابژه الزاماً از ابتدا و به شکل ثابت به سائق وابسته نیست.
ابژه میتواند در طول زندگی تغییر کند و حتی میتواند بخشی از بدن خود فرد باشد. این ویژگی باعث میشود سائق بتواند در مسیر زندگی روانی، ابژههای متفاوتی پیدا کند.
اگر رابطه میان سائق و یک ابژه بیش از اندازه محکم شود و سائق در ارتباط با آن ابژه انعطاف خود را از دست بدهد، فروید از مفهوم Fixierung یا «تثبیت» صحبت میکند.
منبع سائق (Quelle)
منبع سائق به فرایند جسمانی در یک اندام یا بخش بدن اشاره دارد که تحریک آن در زندگی روانی از طریق سائق نمایندگی میشود.
فروید درباره ماهیت دقیق این فرایند جسمانی محتاط است و میگوید مشخص نیست که این فرایند همیشه ماهیتی شیمیایی داشته باشد یا بتواند با شکلهای دیگری از نیروهای جسمانی نیز ارتباط داشته باشد.
از نظر فروید، مطالعه دقیق منابع جسمانی سائق بیشتر به حوزه زیستشناسی مربوط میشود و برای پژوهش روانشناختی همیشه ضروری نیست؛ زیرا سائق در زندگی روانی بیشتر از طریق هدفها و آثارش شناخته میشود.
آیا همه سائقها یکسان هستند؟
فروید سپس این پرسش را مطرح میکند که چه تعداد سائق وجود دارد و آیا میتوان آنها را به گروههای مشخص تقسیم کرد. او اشاره میکند که میتوان از سائقهایی مانند سائق بازی، سائق تخریب یا سائق اجتماعی صحبت کرد، اما باید پرسید آیا این سائقها واقعاً بنیادی هستند یا میتوان آنها را به سائقهای ابتداییتر تجزیه کرد.
در این مرحله از نظریه فروید، او پیشنهاد میکند که سائقهای بنیادی را میتوان در دو گروه کلی قرار داد: سائقهای من یا خودحفاظتی و سائقهای جنسی.
فروید تأکید میکند که تقسیم سائقها به سائقهای «من» و سائقهای جنسی یک فرض کمکی است و نباید آن را یک طبقهبندی نهایی و تغییرناپذیر دانست. او احتمال میدهد که پژوهشهای بعدی بتوانند این تقسیمبندی را تغییر دهند.
چرا فروید سائقها را به جنسی و خودحفاظتی تقسیم میکند؟
این تقسیمبندی از تجربه فروید در مطالعه رواننژندیها و بهویژه هیستری و وسواس شکل گرفت. او در این اختلالات با تعارض میان خواستههای جنسی و خواستههای «من» مواجه شد و به همین دلیل تمایز میان سائقهای جنسی و سائقهای خودحفاظتی برایش اهمیت پیدا کرد.
فروید البته درباره قطعی بودن این تقسیمبندی محتاط است. او اشاره میکند که مطالعه بیشتر اختلالات دیگر، بهخصوص رواننژندیهای نارسیستیک، ممکن است باعث تغییر این فرمولبندی شود.
بنابراین باید توجه داشت که نظریه سائق در این مقاله یک نظریه در حال تحول است و فروید برخی از مفاهیم خود را به عنوان فرضهای موقت و قابل بازنگری مطرح میکند.
ویژگیهای سائقهای جنسی از دیدگاه فروید
فروید سائقهای جنسی را متعدد میداند. آنها از منابع مختلف جسمانی سرچشمه میگیرند و در ابتدا نسبتاً مستقل از یکدیگر عمل میکنند. سپس در جریان رشد، این سائقها میتوانند به شکل یک ترکیب نسبتاً یکپارچه درآیند.
از نظر فروید، هدف اولیه هر یک از این سائقها رسیدن به لذت اندامی (Organlust) است. پس از ترکیب سائقها، ارتباط آنها با کارکرد تولیدمثل برجستهتر میشود.
فروید همچنین معتقد است سائقهای جنسی در ابتدا به سائقهای حفظ فرد وابستهاند و به تدریج از آنها جدا میشوند. آنها همچنین میتوانند در طول زندگی ابژههای خود را تغییر دهند و حتی تا حدی جایگزین یکدیگر شوند.
انعطافپذیری سائقهای جنسی باعث میشود انرژی آنها بتواند در فعالیتهایی ظاهر شود که از هدف اولیه سائق فاصله دارند. فروید این ویژگی را با مفهوم والایش (Sublimierung) مرتبط میکند.
سرنوشتهای سائق در نظریه فروید چیست؟
فروید در بخش مهم دیگری از مقاله بررسی میکند که سائقها در جریان رشد و زندگی روانی چه سرنوشتهایی میتوانند پیدا کنند. منظور از «سرنوشت سائق» تغییراتی است که یک سائق در مسیر زندگی روانی تجربه میکند.
فروید چهار سرنوشت اصلی برای سائقها نام میبرد:
- Die Verkehrung ins Gegenteil – وارونگی به ضد خود
- Die Wendung gegen die eigene Person – برگشتن به سوی شخص خود
- Die Verdrängung – واپسرانی
- Die Sublimierung – والایش
فروید در این مقاله والایش را بررسی نمیکند و واپسرانی را نیز موضوع بحث جداگانهای میداند. بنابراین تمرکز اصلی این بخش بر دو سرنوشت نخست سائق است.
فروید همچنین میگوید میتوان «سرنوشتهای سائق» را از زاویه دفاع در برابر سائقها نیز در نظر گرفت؛ یعنی روشهایی که روان در برابر ادامه مستقیم سائق به کار میگیرد.
وارونگی سائق به ضد خود
فروید توضیح میدهد که «وارونگی به ضد خود» در واقع میتواند به دو فرایند متفاوت اشاره کند. نخست، تغییر سائق از فعالیت به انفعال و دوم، وارونگی محتوای سائق.
برای فرایند نخست، فروید دو جفت مثال مهم مطرح میکند: سادیسم و مازوخیسم و میل به دیدن و نمایش دادن خود.
در این نوع وارونگی، هدف فعال سائق میتواند به هدفی منفعل تبدیل شود. برای مثال، «آزار دادن» در برابر «آزار دیدن» قرار میگیرد. بنابراین سائق لزوماً از بین نمیرود، بلکه هدف آن از یک حالت فعال به یک حالت منفعل تغییر میکند.
سادیسم و مازوخیسم
در مثال فروید، سادیسم و مازوخیسم یک جفت متضاد را تشکیل میدهند. در حالت فعال، هدف سائق میتواند آزار دادن دیگری باشد؛ در حالت منفعل، هدف به آزار دیدن تبدیل میشود.
بنابراین چیزی که در این نوع وارونگی تغییر میکند، پیش از هر چیز هدف سائق است، نه اینکه اصل نیروی سائق کاملاً از بین برود.
میل به دیدن و نمایش دادن خود
فروید برای توضیح همین فرایند از رابطه میان میل به دیدن و میل به دیده شدن نیز استفاده میکند. در اینجا نیز میتوان تغییر از یک هدف فعال به یک هدف منفعل را مشاهده کرد.
برگشتن سائق به سوی شخص خود
دومین سرنوشت مهمی که فروید در این بخش بررسی میکند، Wendung gegen die eigene Person یا برگشتن سائق به سوی شخص خود است.
در این حالت، تغییر اصلی در جهتگیری سائق اتفاق میافتد؛ یعنی چیزی که در ابتدا متوجه شخص یا ابژه دیگری بود، میتواند به سوی خود فرد برگردد.
این مفهوم با «وارونگی از فعالیت به انفعال» یکی نیست، هرچند فروید آنها را در بحث سرنوشتهای سائق در کنار یکدیگر بررسی میکند. در یکی از آنها جهت فعالیت سائق به سوی خود فرد تغییر میکند و در دیگری هدف فعال میتواند به هدف منفعل تبدیل شود.
سائق و رابطه میان جسم و روان
یکی از مهمترین نکات مقاله فروید این است که سائق را نمیتوان کاملاً جسمانی یا کاملاً روانی دانست. سائق از نظر فروید یک مفهوم مرزی میان امر جسمانی و امر روانی است.
منشأ سائق در فرایندهای جسمانی قرار دارد، اما این فرایندها در زندگی روانی به شکل نیرویی ظاهر میشوند که روان را به فعالیت وامیدارد. به همین دلیل مفهوم سائق یکی از ابزارهای اصلی فروید برای توضیح ارتباط میان بدن و زندگی روانی است.
تفاوت این نظریه با نظریه متأخر فروید
نکته مهم این است که تقسیمبندی سائقها در مقاله سال ۱۹۱۵ را نباید با نظریه متأخر فروید درباره سائق زندگی و سائق مرگ یکی دانست.
در مقاله «سائقها و سرنوشتهای سائق»، فروید از تقابل سائقهای «من» یا خودحفاظتی با سائقهای جنسی استفاده میکند. این صورتبندی مربوط به مرحلهای از تحول نظریه روانکاوی است و بعدها نظریه فروید درباره سائقها دستخوش تغییر شد.
بنابراین اگر در منابع مختلف درباره «دوگانه سائقهای فروید» توضیحات متفاوتی میبینید، ممکن است دلیل آن تفاوت میان دورههای مختلف نظریه فروید باشد.
جمعبندی مقاله «سائقها و سرنوشتهای سائق»
در مقاله «سائقها و سرنوشتهای سائق»، فروید تلاش میکند مفهوم Trieb را به عنوان یکی از مفاهیم بنیادی روانکاوی توضیح دهد. از نظر او، سائق نیرویی مداوم با منشأ درونی است که بدن را به زندگی روانی مرتبط میکند.
فروید برای توصیف سائق چهار مؤلفه اصلی را معرفی میکند: منبع (Quelle)، فشار یا رانش (Drang)، هدف (Ziel) و ابژه (Objekt). هدف نهایی سائق ارضا شدن است، اما مسیر رسیدن به این هدف میتواند تغییر کند و ابژه سائق نیز میتواند در طول زندگی جابهجا شود.
او همچنین چهار سرنوشت اصلی سائق را معرفی میکند: وارونگی به ضد خود، برگشتن به سوی شخص خود، واپسرانی و والایش. این مفاهیم نشان میدهند که سائق همیشه به شکل اولیه خود باقی نمیماند و میتواند در جریان زندگی روانی تغییر جهت، هدف یا شکل پیدا کند.
در نهایت، اهمیت مفهوم سائق در نظریه فروید در این است که سائق پلی میان فرایندهای جسمانی و زندگی روانی ایجاد میکند؛ یعنی نیرویی که منشأ آن در بدن است اما پیامدها و مسیرهای آن در روان قابل بررسی است.
متن اصلی مقاله فروید به زبان آلمانی
عنوان اصلی مقاله فروید Triebe und Triebschicksale است که در سال ۱۹۱۵ منتشر شد. برای مطالعه متن اصلی و نسخه تاریخی مقاله میتوانید به نسخه آلمانی آن در Sigmund Freud Edition مراجعه کنید.
سوالات متداول
سائق در نظریه فروید چیست؟
سائق (Trieb) نیرویی مداوم با منشأ درونی است که از نظر فروید در مرز میان جسم و روان قرار دارد و روان را به سمت فعالیت و ارضا شدن سوق میدهد.
چهار جزء اصلی سائق از نظر فروید چیست؟
چهار جزء اصلی سائق عبارتاند از فشار یا رانش (Drang)، هدف (Ziel)، ابژه (Objekt) و منبع (Quelle).
تفاوت سائق و محرک چیست؟
محرک میتواند از محیط بیرونی سرچشمه بگیرد و با واکنشی مناسب برطرف شود، اما سائق از درون بدن سرچشمه میگیرد و به صورت نیرویی مداوم عمل میکند.
سرنوشتهای سائق از نظر فروید چیست؟
فروید چهار سرنوشت اصلی را معرفی میکند: وارونگی به ضد خود، برگشتن به سوی شخص خود، واپسرانی و والایش.
آیا سائقهای جنسی تنها سائقهای فروید هستند؟
خیر. در مقاله مورد بحث، فروید سائقهای جنسی را در برابر سائقهای «من» یا خودحفاظتی قرار میدهد و خودش نیز تأکید میکند که این تقسیمبندی یک فرض کمکی و قابل بازنگری است.
منظور فروید از ابژه سائق چیست؟
ابژه چیزی است که سائق از طریق آن یا بر روی آن میتواند به هدف خود برسد. ابژه از نظر فروید بخش نسبتاً متغیر سائق است و میتواند در طول زندگی تغییر کند.
پیشنهاد کاشان روان برای ادامه
مطالب این صفحه آموزشی هستند و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی توسط متخصص واجد صلاحیت نمیشوند.