روانشناسی علمی است که رفتار و فرایندهای ذهنی انسان را بررسی میکند. این علم فقط به درمان مشکلات روانی محدود نیست و موضوعاتی مانند یادگیری، حافظه، هیجان، شخصیت، رشد، روابط اجتماعی، تصمیمگیری و رفتار در محیط کار را نیز مطالعه میکند.
وقتی نام روانشناسی را میشنویم، ممکن است ابتدا به مشاوره، رواندرمانی یا اختلالات روانی فکر کنیم. این موضوعات بخشی از روانشناسی هستند، اما تمام این علم را تشکیل نمیدهند. روانشناسی حوزهای گسترده است که تلاش میکند رفتار انسان و فرایندهایی را که در پشت آن قرار دارند با استفاده از روشهای علمی بررسی کند.
پرسشهایی مانند اینکه انسان چگونه یاد میگیرد، چرا بعضی خاطرات بهتر از بقیه در ذهن میمانند، هیجانها چگونه بر تصمیمگیری اثر میگذارند، شخصیت چگونه شکل میگیرد و محیط اجتماعی چگونه رفتار افراد را تغییر میدهد، همگی میتوانند موضوع پژوهش روانشناختی باشند.
به همین دلیل، روانشناسی هم یک رشته دانشگاهی و پژوهشی است و هم در حوزههایی مانند سلامت، آموزش، ورزش، سازمانها، منابع انسانی و خدمات تخصصی روانشناختی کاربرد دارد.
در این صفحه تعریف روانشناسی، رابطهٔ آن با بیماری روانی و هدفهای این علم را میخوانید. برای مباحث تخصصیتر، به صفحههای مرتبط در بخش «راهنمای موضوعی» مراجعه کنید: تاریخچه، شاخهها، مکاتب، رواندرمانی، مسیر تحصیل، بازار کار و کاربردهای روزمره.
روانشناسی دقیقاً چیست؟
در یک تعریف ساده، روانشناسی را میتوان مطالعه علمی رفتار و فرایندهای ذهنی دانست. منظور از رفتار، فعالیتهایی است که میتوان آنها را مشاهده و اندازهگیری کرد؛ در کنار آن، روانشناسی فرایندهایی مانند توجه، ادراک، حافظه، یادگیری، هیجان، انگیزه و تصمیمگیری را نیز مطالعه میکند.
برای مثال، فرض کنید دانشآموزی هنگام امتحان نمیتواند تمرکز کند. برای بررسی این مسئله نمیتوان فقط یک علت را در نظر گرفت. پژوهش یا ارزیابی روانشناختی ممکن است عواملی مانند اضطراب، خواب، روش مطالعه، افکار فرد، توجه، شرایط محیطی و تجربههای قبلی او را بررسی کند.
- آیا اضطراب امتحان در عملکرد او نقش دارد؟
- کیفیت و مدت خواب او چگونه است؟
- هنگام امتحان چه افکاری را تجربه میکند؟
- روش مطالعه و برنامهریزی او چگونه است؟
- توجه و حافظه او در چه شرایطی بهتر یا ضعیفتر عمل میکند؟
- شرایط خانواده، مدرسه یا محیط زندگی چه نقشی دارند؟
این مثال نشان میدهد که رفتار انسان معمولاً حاصل یک عامل منفرد نیست. عوامل زیستی، تجربههای فردی، یادگیری، ویژگیهای شخصیتی، وضعیت شناختی و شرایط اجتماعی میتوانند در کنار یکدیگر بر رفتار اثر بگذارند.
یکی از ویژگیهای مهم روانشناسی علمی نیز همین توجه به شواهد است. روانشناسان برای پاسخ به پرسشهای خود از روشهایی مانند آزمایش، مشاهده، پرسشنامه، مصاحبه، مطالعه همبستگی و روشهای آماری استفاده میکنند؛ انتخاب روش به سؤال پژوهش بستگی دارد.
آیا روانشناسی فقط درباره بیماریهای روانی است؟
خیر. اختلالات روانی یکی از حوزههای مهم روانشناسی هستند، اما روانشناسی بسیار گستردهتر از مطالعه بیماریهای روانی است.
بخش قابل توجهی از پژوهشهای روانشناختی درباره فرایندهای طبیعی انسان انجام میشود؛ برای مثال، پژوهش درباره حافظه، یادگیری، زبان، توجه، رشد کودک، روابط اجتماعی، شخصیت، تصمیمگیری و انگیزه.
برای نمونه، روانشناسی شناختی به فرایندهایی مانند توجه، حافظه و تصمیمگیری میپردازد؛ روانشناسی رشد تغییرات انسان در طول زندگی را بررسی میکند و روانشناسی اجتماعی به تأثیر افراد و گروهها بر افکار و رفتار انسان توجه دارد.
در نتیجه، بهتر است روانشناسی را علمی درباره رفتار و فرایندهای ذهنی بدانیم که سلامت روان تنها یکی از بخشهای آن است.
هدف علم روانشناسی چیست؟
هدف روانشناسی فقط شناخت شخصیت افراد نیست. در یک چارچوب کلی، علم روانشناسی تلاش میکند پدیدههای رفتاری و ذهنی را توصیف و تبیین کند، الگوهای قابل بررسی را بشناسد و در حوزههای کاربردی از دانش بهدستآمده برای طراحی مداخلات مناسب استفاده کند.
۱. توصیف
نخست باید بدانیم یک پدیده چگونه رخ میدهد و چه ویژگیهایی دارد. برای مثال، پژوهشگر ممکن است میزان اضطراب امتحان را در یک گروه از دانشآموزان بررسی کند.
۲. تبیین
پس از توصیف، سؤال مهم دیگری مطرح میشود: چه عواملی با این پدیده ارتباط دارند و چگونه میتوان آن را توضیح داد؟ در این مرحله عوامل مختلف زیستی، شناختی، رفتاری و اجتماعی بررسی میشوند.
۳. پیشبینی
وقتی پژوهشهای متعدد الگوهای قابل اتکایی نشان دهند، میتوان درباره احتمال وقوع برخی پیامدها پیشبینیهایی مطرح کرد. پیشبینی علمی به معنی پیشگویی قطعی رفتار یک فرد نیست.
۴. مداخله
در حوزههای کاربردی، یافتههای پژوهشی میتوانند برای طراحی برنامههای آموزشی، رفتاری و درمانی مورد استفاده قرار گیرند. نوع مداخله باید با شرایط فرد و شواهد علمی مرتبط باشد.
راهنمای موضوعی؛ هر بخش را جداگانه بخوانید
برای این که هر موضوع با عمق بیشتری بررسی شود، بخشهای اصلی این راهنما به صفحههای جداگانه منتقل شدهاند. از فهرست زیر میتوانید موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید:
تاریخچهٔ روانشناسی
از پرسشهای فلسفی تا آزمایشگاه وونت در ۱۸۷۹، رفتارگرایی، روانکاوی و انقلاب شناختی. ادامهٔ مطلب ←
شاخههای روانشناسی
بالینی، شناختی، رشد، اجتماعی، شخصیت، تربیتی، سلامت و صنعتیسازمانی؛ هرکدام چه میکنند؟ ادامهٔ مطلب ←
مکاتب و رویکردهای روانشناسی
رفتارگرایی، روانکاوی، انسانگرایی، شناختگرایی و دیدگاه زیستی با نقاط قوت و نقدها. ادامهٔ مطلب ←
انواع رواندرمانی
CBT، DBT، ACT، درمان روانپویشی و طرحوارهدرمانی؛ جلسه چگونه پیش میرود و درمانگر را چگونه انتخاب کنیم؟ ادامهٔ مطلب ←
تفاوت روانشناس، روانپزشک و مشاور
مسیر آموزشی، حدود فعالیت و این که برای چه مشکلی به کدام مراجعه کنیم. ادامهٔ مطلب ←
رشتهٔ روانشناسی و مسیر تحصیل
درسها، مقاطع، گرایشها و مهارتهای لازم برای روانشناس شدن. ادامهٔ مطلب ←
بازار کار و درآمد روانشناسی
مسیرهای شغلی، عوامل مؤثر بر درآمد و نقش هوش مصنوعی در آیندهٔ رشته. ادامهٔ مطلب ←
روانشناسی تاریک و روانشناسی زرد
این اصطلاحها چهاند و چگونه محتوای عامهپسند را نقادانه بخوانیم؟ ادامهٔ مطلب ←
روانشناسی در زندگی روزمره
کاربرد یافتههای علمی در یادگیری، خواب و ارتباط، و باورهای غلط رایج. ادامهٔ مطلب ←
جمعبندی؛ روانشناسی فقط شناخت شخصیت نیست
روانشناسی علمی گسترده درباره رفتار و فرایندهای ذهنی انسان است. این علم از موضوعاتی مانند حافظه، یادگیری و هیجان تا رشد، شخصیت، روابط اجتماعی، سلامت، آموزش و محیط کار را دربرمیگیرد.
روانشناسی در طول تاریخ از بحثهای فلسفی درباره ذهن به یک حوزه علمی و پژوهشی چندشاخه تبدیل شده است. امروزه حوزههایی مانند روانشناسی بالینی، شناختی، رشد، اجتماعی، شخصیت، تربیتی، سلامت و صنعتی ـ سازمانی بخشهایی از این گستره را تشکیل میدهند.
اگر قصد تحصیل در این رشته را دارید، بهتر است علاوه بر عنوان گرایش، به علایق علمی، مهارتهای فردی، هدف شغلی، فرصتهای آموزشی، تجربه عملی و الزامات قانونی فعالیت حرفهای نیز توجه کنید.
و اگر هدف شما فقط یادگیری روانشناسی برای زندگی روزمره است، بهتر است منابعی را انتخاب کنید که میان یافتههای علمی، تجربه شخصی و توصیههای عامهپسند تفاوت قائل میشوند.
منابع و مطالعه بیشتر
برای مطالعه بیشتر درباره روانشناسی، آموزش حرفهای و اطلاعات مربوط به بازار کار میتوانید از منابع معتبر و سازمانهای حرفهای زیر استفاده کنید:
سوالات متداول
روانشناسی چیست؟
روانشناسی علمی است که رفتار و فرایندهای ذهنی را مطالعه میکند و از یافتههای آن برای پژوهش، آموزش، ارزیابی و حل مسائل فردی، اجتماعی و سازمانی استفاده میشود.
روانشناسی فقط درباره اختلالات روانی است؟
خیر. اختلالات روانی یکی از موضوعات روانشناسی هستند، اما این علم موضوعاتی مانند حافظه، یادگیری، رشد، شخصیت، روابط اجتماعی، تصمیمگیری و رفتار در محیط کار را نیز بررسی میکند.
روانشناسی چند شاخه دارد؟
تعداد شاخهها عدد ثابتی ندارد و دستهبندی آنها به دانشگاه، انجمن حرفهای و حوزه فعالیت بستگی دارد. از حوزههای شناختهشده میتوان به بالینی، شناختی، رشد، اجتماعی، شخصیت، تربیتی، سلامت و صنعتی ـ سازمانی اشاره کرد.
تفاوت روانشناس و روانپزشک چیست؟
روانپزشک ابتدا پزشک است و سپس در روانپزشکی تخصص میگیرد. روانشناسان مسیر آموزشی متفاوتی دارند و بسته به تحصیلات، صلاحیت و قوانین محل فعالیت میتوانند در حوزههایی مانند پژوهش، ارزیابی و رواندرمانی فعالیت کنند.
آیا روانشناسی تاریک یک شاخه رسمی دانشگاهی است؟
اصطلاح روانشناسی تاریک در محتوای عمومی اینترنت رایج است، اما نباید آن را بدون توضیح بهعنوان یک شاخه رسمی دانشگاهی روانشناسی معرفی کرد.
آیا روانشناسی میتواند ذهن دیگران را بخواند؟
خیر. روانشناسی علمی بر پژوهش، ارزیابی و شواهد تکیه دارد و توانایی ذهنخوانی یا تشخیص قطعی شخصیت از روی چند حرکت ساده را ادعا نمیکند.
آیا با کارشناسی روانشناسی میتوان خدمات تخصصی ارائه کرد؟
داشتن مدرک روانشناسی با داشتن صلاحیت قانونی برای ارائه همه خدمات تخصصی یکسان نیست. شرایط فعالیت حرفهای به کشور، نوع خدمت، سطح تحصیلات، آموزش تخصصی و مقررات نهادهای مسئول بستگی دارد.
برای موفقیت در رشته روانشناسی چه مهارتهایی لازم است؟
مطالعه علمی، روش تحقیق، آمار، تفکر انتقادی، مهارت ارتباطی، شنیدن فعال، اخلاق حرفهای و یادگیری مداوم از مهارتهای مهم برای تحصیل و فعالیت در روانشناسی هستند.
پیشنهاد کاشان روان برای ادامه
مطالب این صفحه آموزشی هستند و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی توسط متخصص واجد صلاحیت نمیشوند.