روانشناسی بهعنوان علمِ تجربی معمولاً از سال ۱۸۷۹ و تأسیس آزمایشگاه ویلهلم وونت در لایپزیگ آغازشده در نظر گرفته میشود. پیش از آن، پرسش دربارهٔ ذهن و روح بخشی از فلسفه و پزشکی بود.
تاریخچه روانشناسی؛ از فلسفه تا علم تجربی
پرسش درباره ذهن، رفتار و ماهیت انسان قدمتی بسیار طولانی دارد. فیلسوفان از دوران باستان درباره موضوعاتی مانند ادراک، حافظه، هیجان، شناخت و ماهیت ذهن بحث کردهاند. با این حال، این مطالعات را نباید دقیقاً با روانشناسی علمی امروزی یکسان دانست.
برای قرنها، بسیاری از پرسشهای مربوط به ذهن در حوزه فلسفه بررسی میشدند. با رشد علوم طبیعی، زیستشناسی و پژوهشهای مربوط به دستگاه عصبی، زمینه برای مطالعه تجربیتر رفتار و فرایندهای ذهنی فراهم شد.
سال ۱۸۷۹ و روانشناسی آزمایشگاهی
یکی از تاریخهای مشهور در روایت شکلگیری روانشناسی علمی، سال ۱۸۷۹ است. ویلهلم وونت در لایپزیگ آلمان آزمایشگاهی برای مطالعه تجربی فرایندهای روانی تأسیس کرد. به همین دلیل نام او معمولاً در تاریخ روانشناسی علمی مطرح میشود.
پس از آن، روانشناسی به تدریج به سمت استفاده بیشتر از مشاهده، آزمایش، اندازهگیری و روشهای پژوهشی حرکت کرد. در قرن بیستم نیز مکاتب و رویکردهای مختلفی شکل گرفتند و هرکدام بر جنبهای متفاوت از رفتار و ذهن تأکید داشتند.
رفتارگرایی بر رفتار قابل مشاهده و نقش یادگیری تأکید داشت، روانکاوی و رویکردهای روانپویشی به فرایندهای ناهشیار و تعارضهای روانی توجه کردند و بعدها رویکردهای شناختی، انسانگرایانه و زیستی نیز گسترش یافتند.
روانشناسی معاصر به یک مکتب واحد محدود نیست. امروزه پژوهشگران با توجه به سؤال مورد بررسی از نظریهها و روشهای مختلف استفاده میکنند و در بسیاری از مسائل، عوامل زیستی، شناختی، رفتاری و اجتماعی را همزمان در نظر میگیرند.
سال ۱۸۷۹؛ آزمایشگاه وونت و آغاز روانشناسی تجربی
ویلهلم وونت (Wilhelm Wundt) در لایپزیگ آلمان آزمایشگاهی برای مطالعهٔ تجربهٔ هشیار تأسیس کرد. از این رو او را اغلب «پدر روانشناسی تجربی» مینامند. روش اصلی در این آزمایشگاه دروننگری کنترلشده بود: شرکتکنندگان محرکهای سادهای مثل صدا یا نور را تجربه میکردند و تجربهٔ خود را بهدقت گزارش میدادند.
شاگردان وونت (از جمله ادوارد تیچنر) این رویکرد را به ساختگرایی تبدیل کردند: تلاش برای تجزیهٔ ذهن به اجزای بنیادی. در همان دوران، ویلیام جیمز در آمریکا با کتاب «اصول روانشناسی» (۱۸۹۰) به کارکردگرایی دامن زد؛ پرسش او این بود که فرایندهای ذهنی چه کارکردی برای سازگاری دارند.
رفتارگرایی؛ تمرکز بر آنچه دیده و اندازهگیری میشود
جان واتسون در سال ۱۹۱۳ مقالهای منتشر کرد که روانشناسی را «شاخهای عینی از علوم طبیعی» میخواست و دروننگری را کنار میگذاشت. کار ایوان پاولوف دربارهٔ شرطیسازی کلاسیک و بعدها آزمایشهای بی.اف. اسکینر دربارهٔ شرطیسازی کنشگر، پایهٔ این مکتب شد. رفتارگرایی تا میانهٔ قرن بیستم، بهویژه در آمریکا، جریان غالب بود.
روانکاوی و توجه به ناخودآگاه
همزمان با این تحولات، زیگموند فروید در وین نظریهای دربارهٔ نقش انگیزههای ناخودآگاه و تجربههای کودکی در شکلگیری شخصیت و نشانههای روانی مطرح کرد. روانکاوی بیشتر از آزمایشگاه از اتاق درمان برخاست و بر رواندرمانی و فرهنگ تأثیر عمیقی گذاشت. برای آشنایی با یکی از مفاهیم بنیادی او، مقالهٔ سائق در روانکاوی فروید را ببینید.
انقلاب شناختی در دههٔ ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰
با پیشرفت علوم رایانه و زبانشناسی، پژوهشگران دوباره به فرایندهای درونی ذهن علاقهمند شدند؛ این بار با روشهای دقیق آزمایشگاهی. مقالهٔ جرج میلر دربارهٔ ظرفیت محدود حافظهٔ کوتاهمدت (۱۹۵۶) و کتاب «روانشناسی شناختی» اولریک نایسر (۱۹۶۷) از نشانههای این تغییر بودند. استعارهٔ «ذهن بهمثابهٔ پردازشگر اطلاعات» پژوهش دربارهٔ توجه، حافظه، زبان و تصمیمگیری را شکل داد.
روانشناسی انسانگرا و روانشناسی مثبتنگر
در دههٔ ۱۹۵۰ آبراهام مزلو و کارل راجرز بر رشد فردی، معنا و تجربهٔ ذهنی انسان تأکید کردند و آن را پاسخی به نگاههای «بیماریمحور» و «ماشینوار» دانستند. در سال ۱۹۹۸ مارتین سلیگمن در مقام ریاست انجمن روانشناسی آمریکا حوزهٔ روانشناسی مثبتنگر را مطرح کرد و مطالعهٔ نقاط قوت، بهزیستی و تابآوری را در کنار مطالعهٔ اختلالات پررنگ ساخت.
روانشناسی و علوم اعصاب
از اواخر قرن بیستم، ابزارهایی مانند تصویربرداری عملکردی مغز (fMRI) و ثبت فعالیت الکتریکی مغز به پژوهشگران اجازه داد رابطهٔ فرایندهای روانی با فعالیت مغز را بررسی کنند. امروز شاخههایی مانند علوم اعصاب شناختی و عصبروانشناسی در مرز این دو حوزه کار میکنند. در سالهای اخیر نیز بحث «بحران تکرارپذیری» و اهمیت پژوهشهای تکرارپذیر و ثبتشده، روششناسی روانشناسی را بهبود داده است.
جدول زمانی نقاط عطف
| دوره | رویداد یا جریان | چهرههای شاخص |
|---|---|---|
| باستان | پرسش دربارهٔ روح و ذهن در فلسفه | ارسطو، افلاطون |
| ۱۸۷۹ | تأسیس آزمایشگاه روانشناسی تجربی | ویلهلم وونت |
| ۱۸۹۰ به بعد | کارکردگرایی و روانکاوی | ویلیام جیمز، زیگموند فروید |
| ۱۹۱۳ به بعد | رفتارگرایی | جان واتسون، اسکینر، پاولوف |
| دههٔ ۱۹۵۰ | روانشناسی انسانگرا | مزلو، راجرز |
| دههٔ ۱۹۵۰ و ۶۰ | انقلاب شناختی | میلر، نایسر |
| ۱۹۹۸ به بعد | روانشناسی مثبتنگر و علوم اعصاب شناختی | سلیگمن و دیگران |
ادامهٔ مطالعه
منابع و مطالعه بیشتر
برای مطالعهٔ بیشتر میتوانید به منابع زیر مراجعه کنید:
- Hergenhahn, B. R., & Henley, T. (2013). An Introduction to the History of Psychology. Cengage.
- Wundt, W. (1874). Grundzüge der physiologischen Psychologie.
- James, W. (1890). The Principles of Psychology.
- Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviorist views it. Psychological Review, 20, 158–177.
- Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two. Psychological Review, 63, 81–97.
سوالات متداول
پدر روانشناسی کیست؟
معمولاً ویلهلم وونت بهدلیل تأسیس نخستین آزمایشگاه رسمی روانشناسی در ۱۸۷۹ «پدر روانشناسی تجربی» خوانده میشود. ویلیام جیمز نیز اغلب «پدر روانشناسی آمریکا» نامیده میشود. این عنوانها قراردادیاند.
روانشناسی از چه زمانی علم شد؟
معمولاً سال ۱۸۷۹ را آغاز روانشناسی تجربی میدانند، اما این یک قرارداد تاریخی است؛ پیش از آن نیز مطالعاتی دربارهٔ ادراک و حس در فیزیولوژی انجام میشد.
تفاوت رفتارگرایی و روانشناسی شناختی چیست؟
رفتارگرایی بر رفتار قابل مشاهده و یادگیری تکیه میکند، اما روانشناسی شناختی فرایندهای درونی مانند توجه، حافظه و تفکر را نیز با روشهای تجربی مطالعه میکند.
روانشناسی مثبتنگر یعنی چه؟
شاخهای است که بهجای تمرکز صرف بر اختلالات، نقاط قوت، بهزیستی، معنا و تابآوری را مطالعه میکند. این رویکرد جایگزین مراقبت بالینی نیست.
پیشنهاد کاشان روان برای ادامه
مطالب این صفحه آموزشی هستند و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی توسط متخصص واجد صلاحیت نمیشوند.