رفتار انسان پیچیده است و هیچ رویکردی بهتنهایی همهٔ جنبههای آن را توضیح نمیدهد. به همین دلیل پژوهشگران و درمانگران امروز اغلب از چند رویکرد بهصورت مکمل استفاده میکنند.
رویکردهای مهم در روانشناسی
در طول تاریخ روانشناسی، دیدگاههای متفاوتی برای توضیح رفتار و فرایندهای ذهنی شکل گرفتهاند. برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
رفتارگرایی
رفتارگرایی بر مطالعه رفتار قابل مشاهده و نقش محیط و یادگیری تأکید داشت. پژوهشهای مربوط به شرطیسازی کلاسیک و عامل بخش مهمی از تاریخ این رویکرد را تشکیل میدهند.
روانکاوی و رویکردهای روانپویشی
روانکاوی با نام زیگموند فروید شناخته میشود و بر مفاهیمی مانند فرایندهای ناهشیار، تعارضهای روانی و تجربههای اولیه زندگی تأکید دارد.
رویکردهای روانپویشی معاصر الزاماً با تمام دیدگاههای کلاسیک فروید یکسان نیستند و در طول زمان تغییر و گسترش یافتهاند.
انسانگرایی
رویکرد انسانگرایانه بر تجربه فردی، معنا، انتخاب، رشد شخصی و ظرفیت انسان برای تغییر و شکوفایی تأکید میکند.
شناختگرایی
شناختگرایی بر فرایندهایی مانند فکر کردن، حافظه، توجه، حل مسئله و تفسیر اطلاعات تمرکز دارد و نقش فرایندهای شناختی را در رفتار مورد بررسی قرار میدهد.
دیدگاه زیستی
در دیدگاه زیستی، ارتباط میان مغز، دستگاه عصبی، فرایندهای زیستی و رفتار مورد توجه قرار میگیرد.
در روانشناسی معاصر، بسیاری از پژوهشها به جای تکیه بر یک توضیح واحد، چند سطح مختلف از عوامل زیستی، شناختی، رفتاری و اجتماعی را در کنار یکدیگر بررسی میکنند.
مقایسهٔ سریع رویکردها
| رویکرد | تمرکز اصلی | نقطهٔ قوت | نقد رایج |
|---|---|---|---|
| رفتارگرایی | رفتار قابل مشاهده و یادگیری | روشهای دقیق و اصول یادگیری کاربردی | نادیدهگرفتن فرایندهای ذهنی و هیجان |
| روانکاوی | انگیزههای ناخودآگاه و تجربههای اولیه | توجه به عمق تجربهٔ ذاتی و رابطهٔ درمانی | دشواری آزمونپذیری برخی مفاهیم |
| انسانگرایی | رشد فردی، معنا و خودتعینی | تأکید بر کرامت و تجربهٔ فرد | مفاهیم کمتر قابل اندازهگیری |
| شناختگرایی | تفکر، توجه، حافظه و باورها | پشتوانهٔ پژوهشی و پایهٔ درمانهای شناختی | کمتوجهی گاهی به بافت اجتماعی و هیجان |
| دیدگاه زیستی | مغز، ژنتیک و دستگاه عصبی | پیوند با علوم اعصاب و پزشکی | خطر تقلیلگرایی به زیستشناسی صرف |
رویکردهای دیگر
در کنار پنج رویکرد بالا، دو دیدگاه مهم دیگر نیز مطرحاند. دیدگاه تکاملی پرسش میکند ویژگیهای روانی چه کارکردی در تاریخ تکامل داشتهاند. دیدگاه اجتماعی ـ فرهنگی نشان میدهد زبان، فرهنگ و بافت اجتماعی چگونه تجربه و رفتار را شکل میدهند؛ برای مثال مفاهیمی مثل «خود» در فرهنگهای مختلف میتوانند متفاوت معنا شوند.
مدل زیستی ـ روانی ـ اجتماعی
جرج انگل در سال ۱۹۷۷ مدلی پیشنهاد کرد که امروز بسیار بهکار میرود: سلامت و بیماری حاصل تعامل عوامل زیستی (ژنتیک، بدن)، روانی (افکار، هیجان، رفتار) و اجتماعی (خانواده، فرهنگ، شرایط زندگی) است. این مدل نشان میدهد چرا بسیاری از متخصصان بهجای وفاداری به یک مکتب، رویکردی تلفیقی را برمیگزینند.
برای دیدن کاربرد این رویکردها در درمان، انواع رواندرمانی را مطالعه کنید و برای زمینهٔ تاریخی تاریخچهٔ روانشناسی را بخوانید.
ادامهٔ مطالعه
منابع و مطالعه بیشتر
برای مطالعهٔ بیشتر میتوانید به منابع زیر مراجعه کنید:
- Hockenbury, D. H. & Hockenbury, S. E. Discovering Psychology. Worth.
- Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 196, 129–136.
- Hergenhahn, B. R., & Henley, T. (2013). An Introduction to the History of Psychology. Cengage.
سوالات متداول
مهمترین مکاتب روانشناسی کداماند؟
رفتارگرایی، روانکاوی، انسانگرایی، شناختگرایی و دیدگاه زیستی از رویکردهای اصلیاند؛ دیدگاه تکاملی و اجتماعی ـ فرهنگی نیز اهمیت دارند.
کدام مکتب بهتر است؟
«بهترین» مکتب وجود ندارد. هر رویکرد پرسشهای متفاوتی را پاسخ میدهد و بسته به موضوع و هدف، ممکن است رویکرد مناسب فرق کند.
آیا روانکاوی هنوز علمی است؟
روانکاوی هم منتقدان جدی دارد و هم پژوهشهای معاصر و نسخههای روانپویشی که شواهد پژوهشی برای آنها گردآوری میشود. مهم است میان مفاهیم نظری و درمانهای پژوهششده تمایز قائل شد.
مدل زیستی ـ روانی ـ اجتماعی چیست؟
چارچوبی است که سلامت و بیماری را حاصل تعامل عوامل زیستی، روانی و اجتماعی میداند و از تقلیلدادن هر مسئله به یک علت پرهیز میکند.
پیشنهاد کاشان روان برای ادامه
مطالب این صفحه آموزشی هستند و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی توسط متخصص واجد صلاحیت نمیشوند.